Piła

Miasto Piła powstało w dolinie Gwdy, na pograniczu Pojezierzy Wałeckiego
i Krajeńskiego, nad rzeką Gwdą, 11 km powyżej jej ujścia do Noteci, na obszarze pradoliny toruńsko - eberswaldzkiej.

Początki i rozwój miasta

Cały obszar pradoliny toruńsko – eberswaldzkiej w średniowieczu pokryty był dziką i zabagnioną puszczą, trudno dostępną dla człowieka. Dzięki temu dolina stała się naturalną granicą pomiędzy Wielkopolską i Pomorzem Zachodnim.
Najwcześniejsze wzmianki dotyczące tych obszarów pochodzą z okresu panowania Bolesława Krzywoustego, a więc z XII w. Piła powstała prawdopodobnie w XIV w. jako osada przy tartaku eksploatującym puszczę. Znajdowała się w posiadaniu książąt pomorskich, później Krzyżaków, w 1368 r. została włączona przez Kazimierza Wielkiego do Polski. Pierwsze wzmianki pisemne o mieście pochodzą z drugiej połowy XV w., wymieniają młynarza Pawła, będącego jednocześnie wójtem.
Piła uzyskała prawa miejskie między 1437 a 1449 rokiem.
4 marca 1513 r. król polski Zygmunt Stary potwierdził prawa magdeburskie dla miasta.
Piła była miastem królewskim w starostwie pilsko-ujskim, o charakterze rzemieślniczo-handlowym.

Mimo, że miasto leżało na skrzyżowaniu ważnych dróg handlowych, to nie zdołało się wybić
do rangi wielkiego ośrodka. Przyczyną takiego stanu rzeczy były pożary, powodzie, zarazy lub wojny i związane z nimi przemarsze wojsk
przez region północnej Wielkopolski.
Pierwszy wielki pożar jaki nawiedził miasto miał miejsce w 1626 r., strawił on niemal całkowicie drewniane miasteczko.
Piła była wówczas miastem królewskim, należała do królowej Konstancji, żony Zygmunta III Wazy. Królowa zadbała o odbudowę miasta, kształt nadany wtedy Pile zachował się z pewnymi zmianami do drugiej wojny światowej.
Ledwo miasto zostało odbudowane po wielkim pożarze, to znów nawiedził je kolejny kataklizm. Otóż w 1655 r. Szwedzi najechali na Polskę,
a jednym z pierwszych miast, które ograbili była właśnie Piła. W czasie długotrwałych wojen na przełomie XVII/XVIII w. przez miasto przetaczały się wojska szwedzkie, rosyjskie i saskie grabiąc i rabując miasto, które zaczęło się wyludniać, a mieszkańcy ratowali się ucieczką i emigrowali za granicę. Piła nie miała chwil spokojnych na odbudowę, miasto ciągle płonęło lub wygłodzone wymierało z zarazy.

Pod Pruskim zaborem

W 1772 r. w wyniku I rozbioru Polski Piła została przyłączona do Prus. Jej nazwa do 1945 r. to Schneidemühl. Miasto pod cudzym panowaniem zaczęło się odbudowywać, jednak systematycznie malała liczba ludności. Spadek ten spowodowała emigracja Polaków, którzy nie mogli się pogodzić z obcym panowaniem oraz wysokimi podatkami nałożonymi przez urzędników Fryderyka II.
W latach 1807-1815 Piła należała do Księstwa Warszawskiego, a po upadku Napoleona, na mocy postanowień Kongresu Wiedeńskiego
z 1815 r. została włączona do Wielkiego Księstwa Poznańskiego. Piła w ramach regencji bydgoskiej zaczęła się rozwijać gospodarczo,
ale jednocześnie upadała narodowo. Wzrastała liczba ludności niemieckiej, malało Polaków.
7 lipca 1834 r. nawiedził miasto kolejny wielki pożar. W przeciągu godziny spaliło się ok. 200 domów, w większości pokrytych słomą, spalił się także ratusz z miejskim archiwum.

Rozwój miasta

Po pożarze miasto dość szybko odbudowano; jednocześnie ulegało ono rozbudowie. Wyprostowano linię odbudowanych ulic oraz wybrukowano ich nawierzchnie „kocimi łbami”. Przeprowadzono sporo prac niwelacyjnych.
Odbudowano Nowy Rynek, wzniesiono przy nim ratusz. W latach 1843-1844 zbudowano zbrojownię. Odbudowano gmach Sądu Krajowego. Odnowiono także siedzibę poczty w Pile. Piła rozwinęła się przestrzennie, rozbudowano Zamoście na którym mieściły się drobne zakłady przemysłowe. Powstała nowa dzielnica – Górne, leżąca na zachód od centrum.
Wybudowano dwa nowe kościoły luterańskie: w latach 1895-1896 przy ul. Browarnej (obecnie kościół Św. Stanisława Kostki) oraz w latach 1909-1911 przy ul. Bismarcka (obecnie M. Buczka). Wzniesiono także nowy kościół rzymskokatolicki pod wezwaniem Św. Rodziny.
Na Górnym utworzono w roku 1896 park miejski, krótko przed wybuchem I wojny światowej założono w parku ogród róż oraz zbudowano plac sportowy. Dworzec kolejowy W drugiej połowie XIX i na początku XX wieku miasto rozbudowywało się głównie w kierunkach południowym i południowo-wschodnim. W roku 1871 Piła otrzymała gazownię, została także skanalizowana,
a w 1889 r. wybudowano rzeźnię miejską.

Pierwsze połączenie kolejowe Piła uzyskała w 1851 r., była to linia: Krzyż – Piła – Bydgoszcz. W 1852 r. przedłużono ją do Tczewa, a w 1857 r. do Frankfurtu nad Odrą.
W 1871 r. uruchomiono połączenie Piła – Złotów, w 1879 r. oddano do użytku trasę Poznań – Piła – Szczecinek, a w 1881 r.: Piła – Wałcz. W ciągu 20-30 lat Piła stała się znaczącym węzłem kolejowym we wschodnich Niemczech, dzięki czemu rozwój miasta znacznie przyspieszył. Podróżni korzystali w Pile z dobrze wyposażonego dworca kolejowego klasy Ia.
Na terenie dworca oraz przy budowie linii kolejowych znalazło zatrudnienie wielu pracowników fizycznych. Jeszcze większa ilość robotników pracowała w zakładach naprawczych taboru kolejowego, które powstały na początku XX w.
W 1913 r. założono w Pile oddział fabryki samolotów „Albatros”, który w czasie I wojny światowej wytwarzał 100 samolotów miesięcznie. Na początku XX stulecia stopniowo zaczęto też wykorzystywać w Pile elektryczność.

Piła w latach międzywojennych

Po ponad stu latach niewoli, w 1918 r. powstała wolna i odrodzona Polska.
Mimo protestów polskiej ludności Piły miasto nie zostało przyznane Polsce. 23 listopada 1919 r. Rada Ludowa w Pile zorganizowała wiec,
na którym przyjęto rezolucję:

Pomimo, że nas Polaków w Pilskiem opuszczono jako do Polski nie należących, okazujemy nasze narodowe poczucie i spodziewamy się, że nadejdzie godzina, w której my powitamy naszych braci i siostry w Polsce.

Wytyczona w marcu 1920 r. granica przebiegała w odległości kilku kilometrów od rogatek miasta. Dzięki staraniom polskich działaczy, przyznana została Polsce podmiejska miejscowość wypoczynkowa Kalina, jednak niedługo potem została ona odsprzedana Niemcom.
Piła po wojnie została siedzibą władz nowo utworzonej prowincji Grenzmark Posen – Westpreussen. Miasto nie dysponowało budynkami mogącymi pomieścić urzędy i instytucje związane z zarządzaniem prowincją. Dlatego władze wspierały i finansowały budowę nowych gmachów oraz budynków mieszkalnych dla urzędników.
Podniesienie Piły do rangi centrum administracyjnego Marchii Granicznej przyczyniło się do tego, że miasto mimo położenia na peryferiach Niemiec, nie podupadło. Panorama Schneidemuhl Najwięcej nowych budynków wybudowano pod koniec lat dwudziestych i na początku lat trzydziestych.
Powstała dzielnica administracyjno-kulturalna, jej centrum stanowił pl. Gdański
(obecnie pl. Staszica). Wzniesiono przy nim okazałe obiekty, a pośród nich wyróżniał się gmach wybudowany z czerwonych cegieł w stylu typowo pruskim.
W tym okresie wybudowano też nowy most na Gwdzie (Krausego) oraz oddano do użytku dwa nowe urzędy pocztowe. Rozbudowano szpital oraz wzniesiono nowy budynek dla oddziału zakaźnego.
W latach 1929-1930 zbudowano nowy kościół rzymskokatolicki Św. Antoniego.
Na przedmieściach powstawały kolonie domków: Jadwiżyn, Koszyce oraz Karlsberg – Przedmieście Poznańskie (obecnie Staszyce). Peryferyjne części miasta połączono z centrum i dworcem kolejowym liniami autobusowymi, pierwsze dwie linie uruchomiono w 1927 r. Zadbano o upiększenie najstarszej części miasta.
Nad Gwdą urządzono promenadę i łazienki, a park miejski powiększono do 5 ha.
Ulice w centrum miasta obsadzono drzewami i krzewami, usunięto wiele starych ruder, drewnianych domów, szop.

W latach międzywojennych istniało w Pile wiele szkół różnego typu, nie było jednak żadnej szkoły polskiej. W roku 1938 w Pile było 7 dobrze wyposażonych szkół podstawowych. Wśród szkół ponadpodstawowych największą renomą cieszyło się Gimnazjum im. von Steina (obecnie I Liceum Ogólnokształcące).
W 1931 r. szkoła otrzymała nowy gmach przy ul. Hantkego (obecnie ul. W. Pola).
Druga szkołą średnią była Wyższa Szkoła Ogólnokształcąca, uczęszczali do niej wyłącznie chłopcy. Działało w Pile ponadto kilka szkół zawodowych.
W życiu kulturalnym ludności niemieckiej w Pile szczególną rolę odgrywał „Dom Dziękczynny Rzeszy” oddany do użytku w 1929 r. Mieściły się w nim m.in. sale gimnastyczne, teatr regionalny oraz biblioteka. Ponadto w mieście czynne były wówczas dwa kina, mieściły się one w dużych i ładnych salach. W latach międzywojennych było w Pile kilka niemieckich zespołów muzycznych oraz chór polski „Halka” – ostoja polskości w mieście.
Władze niemieckie wiele uwagi poświęcały wychowaniu fizycznemu młodzieży, dlatego też nie szczędzono pieniędzy na budowę i rozbudowę obiektów sportowych. Mieszkańcy Piły korzystali z dużego kąpieliska miejskiego nad Gwdą oraz udawali się do podmiejskiej miejscowości wypoczynkowej Kalina.